4 Ağustos 2013 Pazar

Ayaşlı ile Kiracıları - Memduh Şevket Esendal

Fethi Naci'nin listesinden bir kitap daha. Zamanı anlamak açısından önemli bir eser. Memduh Şevket Esendal (Meşe) zamanın milletvekillerinden. Siyasi bir duruşu ve siyasi fikirleri var. Trakyalı olması da bunların üstüne tuz biber ekiyor. Osmanlı'nın yıllarca "daha da batıya, evet evet, batıya gidelim!" kafasından doğmuş olan "Trakyalıyız, biraz da avalıyız," tavırları Meşe'de de kendini gösteriyor. Kendini her şeyin farkında, her şey hakkında konuşabilecek insanlardan sayıyor. Zaten o dönemde yazılan çoğu kitap aynı dertten muzdarip. Milletvekili Edebiyatı diyorum ben buna. 

Hoş kitap değildi, her şeyden önce bunu söyleyebilirim, fakat okurken keyif aldım ve hızlıca bitirdim. Kitabın pek bir edebi değeri olduğunu düşünmüyorum zira daha çok karakterler üzerinden verilen fikirler gösterilmiş. Karakterler dediysem yanlış anlaşılmasın 30'dan fazla karakterden bahsediyorum. Bu kadar çok karakterin ancak 2 amacı olabilir. 
  1. Olayları olabildiğince dallandırıp budaklandırıp giren karakterler üzerinden türlü alanlarda yargıda bulunabilmek. Çokça yapılır, çok da kolay bir tekniktir. Mesela bir gün iş çıkışı manava uğrar karakterimiz, manavla dertleşir manav, nasıl oluyorsa artık, Osmanlı'nın yıllarca Anadolu'yu ambar olarak görmesinden yakınır. Kitapta geçmiyor ama. Olay bu işte.
  2. Okuyucuları kitaba bağlamak. Karakterler o kadar çeşitli ki - bu çeşitlilik iyi bir şey değil zira karakterler çok sığ sadece tipler, karakter demek çok yanlış oluyor aslında, baş kahramanı bile tip - bu çeşitlilik içerisinde kendinizi yakın hissedip de bağlanamayacağınız karakter yok. Baş karakter olmadı mı? Hasan Bey var, doktorumuz var, ayaşlı var, Turan var. Var da var. İstediğini seç beğen al. 
Kitap aceleci bir kitaptır. Meşe, belli ki, okuduğu özendiği o toplumsal sorunları güzel bir kurgu ve güzel bir karakter derinliğiyle anlatan kitaplara özenmiştir fakat onların yazarları kadar sabırlı olamamıştır. Zira bu kitabın 200 sayfa tutması neredeyse bu akıma toptan hakarettir. "Bakın ben karakter yazamıyorum, zaten umrumda da değil, fikirlerimi verip gideceğim," demektir. Fakat bu kitap, kişilerin kitabı değildir. Bu kitap bir evin kitabıdır. Bir pansiyonun kitabıdır. Pansiyonu anlatır. Pansiyonla biter. Türlü buhranlar yaşanır ama bunların hepsi o evde kalır. Bu kitabı bir miktarda olsun ilginç kılar.

Milletvekili Edebiyatı dedik, fikirler var dedik. Ne fikirler var peki? Bu fikirler de bir yerde önem arz ediyor, çünkü kitap eskiden kalmış değişmesini istediği şeyleri eleştirmiyor. Eskiyi tamamen bırakmış ve yeninin içinde bocalayanları eleştiriyor. Reformist, Devrimci bu halkı biraz frenleme girişimi olabilir mi? Bilemiyorum, fakat kitap bir sağduyu çağrısı yapıyor kimi zaman. Zaten en çok eleştirilen konular ahlak ve bürokrasi. 

Örneğin sayfa 15, 16'da cumhuriyetle gelen kadının çok ciddi bir eleştirisi yapılıyor. Hareketleri davranışları "doğru" bulunmuyor, hele saçları ve giyimleri! Fakat bunu yazardan duymuyoruz. Yaşlı bir kadından duyuyoruz. Bu yaşlı kadın, bunları söylüyor ve çekip gidiyor romanımızdan, bir daha yüzünü gören yok. 

İskender Beyle beraber kitabın bir süre ortasına oturan açgözlü, pragmatist, makyavelist tavır, ileride gelecek liberal bir bakışı küçük bir alana hapsediyor. İskender Bey, nedense hiçbir şey başaramıyor her geçen gün giderek çöküyor, sırtını dayadığı kişilerden verim alamıyor. Bunun öyle laf olsun diye yazıldığını düşünmüyorum, Elbette İskender'in altında bu fikrin, bu görüşün elbet bir gün batacağı fikri hakimdir. 

"Memurlar amirlerinin ve arkadaşlarının zayıf taraflarını bilmezlerse, yerlerinde emniyetle oturamazlar," diyerek de bürokrasiye laf ediyor. Hasan Bey'in hallolmayan işleri ve katiplikte istenen torpil işleri de bu tespitin ekmeğine yağ sürüyor.

İşin garip bir tarafı hikayeyi anlatan kahramanımız kişilik sorunları yaşıyor. Kendini kanıtlama isteği var sürekli. Bu istek yüzünden çoğu kişiyi reddetmekle kalmıyor, reddettiği için hayatlarında büyük yaralar açıldığını düşünüyor. Oysa böyle bir durum yok. Değişen ahlak yapısıyla kimsenin kahramanımızı umursadığı yok, ne de olsa deniz de balık bul! Herkesin bu kafada olması, ama buna rağmen yine de kahramanımızın etrafında inanılmaz bir telaş heyecan olması açıkçası çok garip. Karakter etrafında olanlara göre düşünmüyor, düşündüklerine göre de hareket etmiyor. Yine de bir kabulleniş sürecinden geçiyor:

"Yanlış var, bugün 'eğlenmek' mesele değil, 'evlenmek' bir hadisedir."

"Aşk filan bunlar saçma, doğrusu bu ki, ben onun zevkine hizmet ediyorum."

"İnsan sevmek ne demek olduğunu unutuyor da beni seviyorlar diye kendini avutuyor!"

"Belki de hiçbir şey söylemeyecekti, ben kendimi aldatıyordum."

Enteresan bir hikaye, fakat enteresan olduğu kadar da ziyan edilmiş bir hikaye.

3 Ağustos 2013 Cumartesi

Bir Apaçi Masalı No:1 Ayran Geven - Angutyus

Öyle kahve ve çikolata ile okunacak kitaplardan değil bu. Yeşil çayınızdan çok faha fazlasını hak ediyor. Öyle keyif kitabı falan da değil. Yanlış anlamayın sakın internet hep güzel şeylere tanık olacak değil. Bu uzun soluklu hikayeyi elinizde biranız yanında da tuzlu fıstığınızla karşılayacaksınız. Zorlu bir yolculuk olacak zira. Öyle aşk serüvenleri falan da yok. Çok net, düz fakat düzlüğü ve netliği onu nasıl keskin kılıyor! Peşinen söylemesi!

İnanılmaz bir önyargıyla başladım. "Dizüstü Edebiyat"ı henüz kitaplarını okumadan sosyal medya gibi özgür bir alanı rant malzemesi olarak kullanmaya başlamakla suçluyordum. Fakat Fetih Naci ile yıktığım Türk Edebiyatı önyargılarıma, bir de bunu ekledim. Daha hikayeden önceki angutyus'un elinden yazılmış kısa girişe tav oldum. Hatta içimden bir ses, "sen Türkiye'nin Jack Kerouc'ını mı keşfettin acaba?" diyordu.

Dediğim gibi öyle keyif kitabı değil. Deli bir hayat hikayesi var kitapta. Sessiz sakin başlıyor, ufak bir bozkırda. Masum duygulardan başka hiçbir şey yok. Angutyus tekrar bir çocuk olmayı başarmış. Fakat hızlı büyüyor. Kendini bir anda o dramın ortasında buluyor. Yapbozun bir tarafı "ankara", diğer tarafı ANKARA. Gördüklerini henüz aşina olmadığı bu yapboza güzelce yerleştirmeyi biliyor. Her ne kadar ileride değişecek olsa da hayat görüşü yavaş yavaş oluşuyor. İşin güzel tarafı, sadece bir yapbozun mekanikliği yok. Angutyus tespitlerini hakiki bir dünyadan aldığını kanıtlıyor. Hissediyorsun, ne demek istediğini hissediyorsun. Bugün orada burada entelektüel seminerlere katılan çoğu yazarın yapamadığını Angutyus bileğinin hakkıyla yapıyor. 

Kimi zaman bu duygu o kadar yoğunlaşıyor ki, örneğin bilhassa 41. sayfada, biraz daha yazsa ağlatacak o denli gerçekçi. Özellikle o konuya da biraz aşinaysanız, zorlanacağınız cümleler var. 

Nedir bu kadınları koruma içgüdüsüyle evlat denilen hayırsıza bağlayan?
Okuyan herkesin ortak görüşüdür, öyle bir cümle var ki 1000 yıllık Anadolu-Türk kültürünün o asıl sorununu göbeğinden kavramıştır. Bu kadar uzun süredir beceremediğimiz ve bence uzunca bir süre de beceremeyeceğiz bir yetiden bahsediyor angutyus. Birliktelik:

Bu ülkenin insanından utanan yavşaklar bittiğinde, bu ülke daha yaşanır olacak.

Kitap günümüz kolay okunur kitaplarından farklı. Hiç ara yok. Olmaması da normal, araya ihtiyacı yok. Normalde kitapları okunur kılan, yazarın beceriksizliğini veya mekan değişimlerini daha kolaylaştırmak için kullanılan bu aralardan kitapta eser yok. Angutyus yazdığı bu uzun metrajlı hikayeyi çok rahat okutuyor bize, böyle akıcılık günümüz edebiyatında zor rastlanır bir şey.

Ktiabın bir diğer güzelliğiyle her konuya değinilmiş, her şeyden bir tat alınmış. Hayatın tam içinden, tam olması gerektiği gibi. Biz olmanın ne demek olduğunu anlatmış, biz'in nerede başladığını, nasıl başladığını kendi tecrübeleriyle anlatmış. Kendi cemiyetinin ben'inde yaşayanlara güzel bir selam çakmış. Yetmemiş, sınıf ilişkilerine de değinmiş. Ankara'da ekmek elden su gölden olan hayatını hiçbir zorluk üzerine kurmayan insanların sembol edindiği orak ile çekicede çakıyor. O da yetmemiş, zamane ergenlerinin şiirlerine konu edindiği güz romantizminin içine tükürüyor.

Orak talihin sapını kesmek, söküp almaya yarar sadece.
Sikeyim ben güz günlerinin ağır romantizmini.

Bunları bütün hayatını şekirde şehir merkezinin kaldırımlarında sürtenlerin bilemeyeceğini de tahmin ediyor ki uzun uzun anlatıyor neden bahsettiğini. Ama onunla beraber bizde hayatında ilerliyoruz. Adana'da yaşadığı boşluğu biz de yaşıyoruz. Alanya'da amcasını onunla beraber siklemiyoruz. Biz de onunla beraber kız tavlıyoruz. Mis gibi taktikleri alıyoruz abimizden, kızların bamtellerini öğreniyoruz. Eylül hatunlarını öğreniyoruz. Bunlar türlü tecrübenin sonucu tabii, bir kerede olmayacak işler biliyoruz. Ama biliyoruz ki "O talih kuşunu bulup yatırıp sikicem," diyor angutyus.

Askerliğe gidince de kısacık anlatıyor anılarını fakat, şehitlerin kimlerden çıktığının altını çiziyor. Toplumdaki ötekilerinin gittiği cennetten bahsediyor. 

"Sikeni bol bir orospu gibidir İstanbul." İstanbul hakkında daha doğru ne söylenebilir bilemiyorum. Tüm o yollar, insanlar, bu metafora hizmet eden ufak detaylar şu anda. 

Kitabın en sonunda da İsveçli hatunun yanından ayrılıp Sara Jane'den de tekmeyi yiyoruz ama olsun, yuvarlanacak yeni bir istikamet çıkıyor. Hayatın bize öğreteceği şeyler var demek ki. Ben henüz bu kadarına erişebildim. Son zamanlarda okuduğum en akıcı hikayelerden olması bir kenara dursun, böyle de bizden bir hikaye, gerçek bir hikaye zor bulunur cinsten. Okuyun, hissedin.
 
Dipnot: Dizüstü Edebiyat'a böyle bir kitap bastıkları için teşekkürler, fakat kitapta inanılmaz baskı ve yazım hataları bulunmaktadır. (6. Baskı) Tekrar gözden geçirildiğinde daha da harika olacaktır.

26 Temmuz 2013 Cuma

Bir Zambak Hikayesi - Mehmet Rauf (Sel Yayıncılık Röportajıyla!)




Mehmet Rauf tarafından yazılmış asıl ismi Bir Zanbağın Hikayesi olan Sel Yayıncılık tarafından "Cinsel"  serisiyle piyasaya sürülen bu kitap, ilk olarak arka tarafında Osmanlıca orijinal versiyonunu arkasında barındırmasıyla beni tavladı. Hele bir de Mehmet Rauf'un önsözünü görünce tadından yenmez oldu. Tüm metnin, gayet güzel bir dille sadeleştirilmiş olması beni iyice memnun etti. Keşke Sel Yayıncılık kalkıp diğer eserleri de böyle güzel sadeleştirse dedirtti.

Başlamadan Evvel
Bu kısım gayet ilginç zira Mehmet Rauf önsözünde zamane ahlak anlayışını gayet sertçe yadsıyor. Kitabı kendisi gibi kadın vücuduna hayran insanlar için yazdığını ve bu türk kitapların niye böyle gerekli olduğunu anlatır. Ardından da şöyle bir cümle kurar:

Ve onlara [genç kızlar, aile valideleri, kadınlar kadar namus paranoyasına ve fanatikliğine sahip olanlar] şimdiden haber verir ve tavsiye ederim ki, şayet yanlışlıkla bu kitap ellerine geçerse, sakın okumasınlar... Ve şurası da bilinmelidir ki, bu ön açıklamalara rağmen okuyacak kadar merak delisi olanların şikayete de hakkı olmaz.



Bu cümlenin ardındansa niçin zambaktır kitabın adı, onu anlatır. Aslında bu hususta kadını bu denli metalaştırması, her ne kadar tüm suç onun olmasa da, zira tüm bu fikir daha öncelere dayanır, beni rahatsız etmiştir. Sadece bu kısmıyla değil giderek daha da çok rahatsız eden bir hal de alacaktır.

Hayret
Fakat asıl şaşırtıcı olan 1910larda Osmanlı Edebiyatının bu kadar uçmuş olmasıdır. Her ne kadar Mehmet Rauf bu hikayenin bir çeviriden ibaret olduğunu söylese de, ki benim aklıma ilk Lady Violette gelmiştir, cesaret edilip bu kitabın yazılmış ve basılmış olması fazlasıyla enteresandır. Tabii hayatı o kadar uzun olmayacaktır, kısa bir süre sonra ahlaka ve aile kurumuna zarar verici olduğu gerekçesiyle sansürlenmiştir. 

Karakterler ve İsimleri
Kitap boyunca erkek karakter isimsiz. Tüm olaylar onun başından geçiyor, tüm hikayeyi o anlatıyor fakat ismini öğrenemiyoruz. Kitap çok yüzeysel bir okumaya tâbi tutulduğunda gözden kaçan bu ayrıntı, aslında kitapla ilgili bize çok önemli bir şey söylüyor: Karakterler hikayenin bir aracı olduğu kadar bir fikrin de aracı. Genel bir erkek fikrinden bahsediliyor burada.

Küçük kızın adının Zambak olması da ayrı bir motif. Kitabın başında öve öve bitiremediği "kadın cinsel organı" kendisini bu isimle var ediyor. Çoğu zaman bu organın, kitabın karakterine göre,  tüm görevlerini üstlenip erkeği kolayca baştan çıkarıyor. 

Naciye ismini okuduğum zaman da "Vay canınaa... demeeek..." dedim. Bana kalırsa, Naciye kişisi, ismiyle beraber yeni kadınlığı temsil ediyor. Bu yeni kadın sınıfı geçmişteki erkeğe ait görevlerden vazgeçmiş ve dahası "sevici"lerden olmuştur. Tabularla bir bağı kalmamıştır ve imkan bulduğu her an bu bağları eleştiriyor. Açıkçası böyle bir karakterin varlığı bile büyük bir cesaret örneği. 

Tasvirler
"Vuhuu..." denilecek tasvirler var. Eylül'den tanık olduğum o uzun ve geniş tasvirler yine burada kendini gösteriyor fakat çok farklı bir açıdan anlatıyor aşkı. Kimi zaman edebi bir söylem tuttururken, kimi zaman da cinselliğin en önemli anlarını gayet etkileyici, hatta itiraf etmeliyim ki, heyecanlandırıcı bir şekilde anlatıyor. 

Kitap pek az reklamı yapılmış, basıldığı zaman Mehmet Rauf'un başına türlü şey getirip hapse atılmasına ve meslekten alınmasına sebep oluyor, hatta kötü bir evliliğe bile sebep oluyor. 

Ayrıca Sel Yayıncılık ve Cin-sel Kitaplar Serisi sorumluları bizi kırmadı ve sorularımıza cevap verdiler. Onlara da ayrıca teşekkürler.


1.       Bir Zambak Hikayesi, Mehmet Rauf’un antolojisinde nereye düşer?

İstanbul’da doğup büyüyen Mehmet Rauf, ilk gençlik yıllarından başlayarak Halit Ziya’nın ve genel olarak gerçekçilik akımının etkisinde kalmıştır. Hikayelerinde toplumsal sorunlardan çok bireysel sorunlara yönelen ve psikolojk çözümlemeler yapan yazar, Türkiye Edebiyat tarhinde “ilk psikolojik roman” olarak bilinen, ve kendisine asıl ün getiren romanı Eylül’ü 1901’de yazmıştır.
Daha sonraki eserlerinde de çoğunluka aşk ve kadın konusunu ele almış, dilde son derece yalın ve anlaşılır olmaya dikkat etmiştir. Yazar tüm eserlerinde kadınları odağa alır, kadınların sorunlarına eğilir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında kadın dergileri de çıkarmıştır.

Aslı "Bir Zanbağın Hikâyesi" olarak imzasız yayımlanmış olan erotik/pornografik hikaye "Bir Zambak Hikayesi", diğer konulara olduğu gibi cinselliğe de kadınlar açısından bakması, kadını yüceltmesi anlamında Mehmet Rauf’un genel çizgisine uygundur. Ancak erotik içeriğiyle kendisinin başına bela olmuş, 8 ay hapis yatmasına ve askerlikten çıkarılmasına neden olmuştur. 

Kitabın “Başlamadan Evvel” başlıklı önsözünde yer alan, kadının cinsel organına düzdüğü methiye, yazarın bakış açısını özetler niteliktedir.

2.       Kitap neden Osmanlıcası ile birlikte basılmıştır? Böyle basılmasının özel bir anlamı var mı?
Bir kitabın çevirisi, her zaman yazıldığı dildeki lezzeti vermiyor. Bu başka diller için ne kadar geçerliyle Osmanlıca için de geçerli. Hatta Latin alfabesine geçişle birlikte "Eski Türkçe" kelimeler yerine yeni kelimeler üretmeye kalkışmak ve bu ikame kelimelerle edebiyat yapma uğraşı dilimizi zenginleştirmenin aksine imkanlarını kısıtlamıştır da.
Biz de söz konusu metni Osmanlıcasından okuyabileceklere bu fırsatı vermek istedik.


3.       Servet-i Fünun’un gelenekçi olmadığı aşikar, fakat geleneklerden bihaber de değillerdir. Bu durumlar altında Mehmet Rauf’u böyle bir romanı yazmaya iten nedir?
Yazarı böyle bir roman yazmaya iten nedenlerle ilgili sanıyoruz ancak spekülasyon üretebiliriz.

Bizce en büyük neden, kitabın yasaklandığı ve yazarın hapse mahkum edildiği gerçeğinden hareketle, cinsellikle ilgili toplum üzerinde çokça hissedilen baskılardır diyebiliriz. Baskılar, genelde düşünen ve yaratan zihinleri, toplumda yankı bulmayan gerçekleri ele almaya iter.


4.       Metmet Rauf’un bir homofobik olduğunu düşünüyor musunuz? Size bu novellanın yazılış gayesi nedir?
Edebi bir kişiliği ve metni yazıldığı dönemle birlikte değerlendirmek gerekir. Bir Zambak Hikayesi, şu dönem yazılmış olsa keyifli bir fanteziden ibaret kalır ama yazıldığı dönem için öncü bir metindir. Mehmet Rauf da homofobik değil "normal"in dışına çıkabilmeyi göze almış bir yazardır.

5.       Kapak niye mor-siyah?
Mor-siyah rengin seçilmesinin özel bir nedeni yok, ayrıca biz renk seçimini daha sonra değiştirmiştik. Kapağın arkasında durduğumuzu söyleyemiyoruz pek. 

6.       Cinsel serisini oluşturan kitaplar arasında bu kitabın birinci olmasının bir sebebi var mı?
Cinsel Kitaplar'a Mehmet Rauf'la başlamamızın nedenlerinden biri de Rauf'un sadece Eylül'den ibaret bir yazar olduğuna itiraz etmekti. Bir de yukarıda da belirttiğim gibi Bir Zambak Hikayesi, öncü bir metindir.

7.       Bu seri ile Türk Edebiyatına nasıl bir değer katmak istiyorsunuz?
Cinsel Kitaplar dizisine yüklediğimiz anlam edebiyatın dönüştürücü gücüne olan inancımızdı. Erotik hatta pornografiye yakın bir dil kurarak da güçlü bir edebiyat damarının olduğunu hem şimdiye kadar yazılmış kitapları seçerek hem de bu anlayışta yazan yeni isimler keşfedip edebiyat ortamına katkılar sunmayı amaçladık.
8.       Kitap 1910’da basılıp kısa bir süre geçince toplatıldıktan sonra diğer baskısına kadar nasıl bir süreçten geçti, başına neler geldi?-
Bir Zambak Hikayesi, Mehmet Rauf'un hayatında önemli "olumsuzluklara" neden maloldu: Ordudan atıldı. Fakat M.Rauf'un bunun böyle olacağını bilerek davrandığından da kuşkum yok.

21 Temmuz 2013 Pazar

Otostopçunun Galaksi Rehberi - Douglas Adams (6'sından 5'i)

Geç kalmış bir doğum günü hediyesi olarak bana verildi bu kitap. Kitaplar demeliyim daha doğrusu çünkü benim hediyem şu beşi bir yerde olanıydı. Ben de hemen okuyup bitirdim ve yazıyorum şimdi. İlk önce şöyle bir özetlemem gerekirse:

Ford Prefect, Rehber için çalışan gezgin bir araştırmacı. Dünya'ya bir haftalığına geliyor fakat bir aksilik sonucu on beş sene burada mahsur kalıyor. Daha sonra Arthur Dent ile arkadaş oluyor. Her şey birgün Vogonların gelip bir hiperuzay yolu için Dünya'yı yok etmesiyle başlıyor. Tabi Arthur ve Ford otostop ile bir Vogon gemisine binerek ölmekten kurtuluyor ve tahmin edersiniz ki başlarına bir sürü şey geliyor. Kitabın sonundaysa, biraz farklı da olsa, başladıkları yere geri dönüyorlar.

Böyle basit dursa da kitap bayağı karışık aslında. Bazı olayların nasıl geliştiğini ya da nasıl son bulduğunu asla öğrenemeyeceğiz. Yazar bununla ilgili serzenişte bulunacağımızı düşünerek gerekli açıklamayı da yapmış. O yüzden bu durumu pek umursamayın.

Bunca karışıklığın dışında, kitap bir hayli eğlenceli. Genel olarak kitaptaki en hoş şeylerden biriyse evrenin sonunda bir restoran fikri. Yani orada öylece oturup yemeğinizi yerken bir yandan da evrenin yok oluşunu seyredip sonra hiçbir şey olmamış gibi evinize geri dönüyorsunuz. E tabi bunu zamanda yolculuk yaparak gerçekleştiriyorsunuz. Kitapta bayağı sevdiğim kişiyse Paranoyak Android Marvin. Sürekli şikayet edecek bir şeyler bulsa da oldukça sevimli. Bence siz de seveceksiniz.

Son olarak Otostopçunun Galaksi Rehberi'ni bu yaz okuyun ve çıkın bahçeye, balkona, cama gökyüzüne bakın ve başka galaksileri düşünün. Olur da bir uzay aracına rastlayıp otostop çekmeye karar verirseniz havlunuzu yanınızdan ayırmayın ve paniğe kapılmayın.

Zeynep Ecehan Taşar

17 Temmuz 2013 Çarşamba

Aşk-ı Memnu - Halid Ziya Uşaklıgil

Eylül'den sonra çok büyük hevesle başladığım kitaptı. Mehmet Rauf'u kitaba yönlendiren adamda kim bilir ne işler vardır diyerek kitabı açtım! Bir de ne göreyim? Kitap Uşaklıgil tarafından imzalanmış. Zamanında bu kapak kitabın kendi yazarı tarafından da açılmış, sayfalarında ondan da kalan bir kırışıklık var kenarlarda demek.

Tabii bu durum beni aldı götürdü, kitaba inanılmaz bir keyifle başladım. Önsöz ve kitapta emeği geçenlerin yazılarını okumadan rahat edemediğim için Yayın Yönetmeni Rahim Tarım'ın yazdığı kısa yazı ile kitaba başladım. Kitaplarında kullandıkları bir teknikten bahsediyordu. Kitaptaki orijinal kelimeleri direkt bırakmışlar ve günümüz türkçelerini köşeli parantezler ve italikler içinde yazmışlar. Kusura bakmayın ama, güler yüzlülüğüne ve Türk Edebiyatına ÖZGÜR yayıneviyle verdiğiniz katkıya minnettar olduğum Rahim Bey, kitabın içine sıçmışsınız. 

Bu blogda kullandığım ilk hakaret heralde. Okumayı kolaylaştıracağından çünkü tanıdık kelime görmek ve gözlerin kitabı atlayarak okumasından bahsedilmiş. Ne üzücü buna inanılmış olması ve kitabın bu hale getirilmiş olması. Okumak inanılmaz yorucu, takip etmek çok zor. Uşaklıgil'in yazdıklarından çok italik parantezler dikkatimi çekti kitap boyunca. 

Fakat tüm bunlar Aşk-ı Memnu'nun her okunuşta kendini kanıtlamasını engellemiyor. Bir kere bu roman gayet canlı. Karakterlerin hepsi bu kitaba has. Bihter gözünün kenarıyla matmazele bakarak Nihal'e doğru ilerleyip onu birden göğsüne bastırıyor kitabın başlarında örneğin. En basitinden bu örnek karakterlerin sadece yazarın gözlemlerine bağlı hareket etmediklerini gösteriyor. Karakter olaylara sadece karakterlerinin gerektiği şekilde değil, ayrıca insani bir tavırla tepki veriyorlar. 

Kitabın beni tavlayan diğer bir özelliği ise diziden kalan tüm görüntüleri silebiliyor oluşuydu. Ev ahalisinin bağımlısı olduğu ve benimde gözümün takılmak zorunda kaldığı bu diziden kitabın 100. sayfasına gelmeden eser kalmamıştır. 

Fetih Naci'nin de altını çizdiği ve benim daha sonraları dikkatimi çeken bir diğer konu ise karakterlerin kişiliklerinin ve toplumdaki yerlerinin çeşitliliği. Göçmen, babadan zengin, öksüz, menopoz azgını, şıpsevdi, daima hüzünlü, sıradan... Herkesten var bu romanda. Herkesin tepkileri var, herkesin sesi var. 

Fakat kimi zaman bu sesler çığrığından çıkıyor. Uşaklıgil bizim bilmemiz gerekmeyen, karakterin o anından bağımsız duyguları döküyor ortaya. Büyük ihtimalle biz karakterler hakkında, karakterlerin kendileri haklarında bildiklerinden daha çok şey bilerek kitabı bitiriyoruz. 

Kitapta en çok hoşuma giden olaysa yazar ortalıkta yoktur. Karakterlerin başından geçenler ve bunlara tepkileri, bu karakterlerin kişiliklerini çok güzel açığa çıkarır. Öyle ki, bu başarılı tanımlamalar daha sonra gelişecek olayların alt zeminini oluşturmak için gereken arkaplan bilgilerini bile güzelce içinde sindirilmiş olarak barındırır.

Zaman konusu ise kitapta ayrı güzel bir yere sahip. Tüm olaylar öyle güzel yedirilmiş ki zamana okurken hiçbir şeyi yadırgamıyorsunuz, aksine gayet normal geliyor. Karakterlerin canlılığının, yazarın başarısının ve diğer tüm güzel hususların zamanın akıcılığı ve gerçekçiliğiyle birleşmesi kitabı paha biçilemez bir hale gelmiş. Her ne kadar baskısı hoşuma gitmemiş olsam da kitap Türk Edebiyatına güvenmek için başka bir koskoca sebep.

15 Temmuz 2013 Pazartesi

Eylül - Mehmet Rauf

Uzun tasvirlerle dolu, insanların zihnine bu kadar bulaşmış bir romanı bana okutturan şey neydi ciddi ciddi merak ediyorum. Normal koşullar altında belki de yüzüne bakmayı bile düşünmeyeceğim bu roman, son dönemlerde okuduğum en iyi kitap olmayı bir tarafa bırakın, beni okumaya tekrardan bağlayan kitaplardan olmuştur. Kitabı her elimden bırakışımda zihnimde dimağımda bıraktığı tadı bugüne kadar aldığım kitap çok azdır.

Öncelikle görsel zenginlikten güzellikten bahsetmek istiyorum. Kitabı okurken olayların geçtiği mekana olan yakınlığımdan mıdır bilmem ama fena halde etkilenmiş buldum kendimi. Kimi anlar da hiçbir şey beklemez sadece biraz daha anlatsana "Boğaziçini Mehmet Abi" dercesine kitabına bakardım.  Başından sonuna kadar defalarca kez düşünüldüğü o kadar belli ediyor ki kendini biraz duraksayarak okusanız kitabı her cümleden ayrı bir roman yazılabilir. Her cümle de daha da artan bir koku var. Göstermekle kalmıyor yaşatıyor, onunla da yetinmiyor kokusunu dahi getiriyor size. Boğaziçinde kar diyor, bir yerde onu anlatıyor. 

Kar dumanlarla savrularak, puslarla sulanarak Boğaziçi'ni hırpalarken, onların bacasında ince bir duman, fırtınaya meydan okur gibi yükselecekti; soğuklarda gezerek elleri, yüzleri donmuş döndükleri zaman, odaları ılık, kendilrerini kabule hazır, konukseverlikte cömert davranacaktı.

Bir roman daha ne kadar güzel anlatabilir diyorum; bir roman, romanlığından daha ne kadar vazgeçebilir? Ancak Eylül kadar vazgeçebilir. 

Ben tüm bunlarla mest olurken kitabın asıl mahiyetini unutuyordum: Eylül edebiyatımızın ilk psikolojik romanı. Kimi zaman insanların zihinlerine hapsoluyoruz. Necib ve Suad arasında gidip geliyoruz. Bazen sayfalarca Necib'in düşüncelerini dinliyoruz. İşin garip tarafıysa bu, dinliyoruz. Ne o ağırlık var kitapta, ne o kasvet! Hüzünlüyse hüzünlü, yorucuysa yorucu ama öyle samimi ki "Ah ulan, git konuş, söyle artık, o da seviyor," diye seslenmenizi bile sağlıyor. 

Galiba bunun sebebi türlü karakterin var olması ve bu karakterlerin ciddi bir altyapısı olması: Umutsuz Necib, hüzünlü Suad, Naif Süreyya, Kıskanç Hacer, Adi ve paragöz Fatin, Otoriter Baba, Masum Anne. Hepsi adeta bir bulmaanın parçaları gibi birbirlerini tamamlıyorlar. Kitabı okurken sanki gözleriniz bu yapboz parçalarının sınırlarında geziyor gibi hissediyorsunuz. Hayatlarına dair, onlara dair her şeyi öğreniyorsunuz. Ama fazlasını değil, yeteri kadarını öğreniyorsunuz. Kitap öyle ki tam ayarında, hiçbir fazlası yok. 

Tüm bu tasfirler ve psikolojik betimlemeler içinde ister istemez topluma, ilişkilere, ahlaka, aile kurumuna dair düşünceler, bilhassa eleştiriler var. Lakin bu eleştiriler birer serzenişten ibaret kalınca işin boyutu değişiyor. Tüm bu duruma yalnız üzülünüyor, söyleniliyor fakat hiçbir öneri getirilmiyor. Benim için kitabı çekici kılan diğer bir noktada bu. Necib ne kadar çaresizse ben de o kadar çaresizdim kitabı okurken. O ne kadar aşkından dolayı akıldan eksikse ben de o kadar eksik kaldım. Suad iffetinden ödün vermeyi arzularken yanıldığı konusunda ne kadar yanılıyorsa ben de o kadar yanıldım. 

fakat

Tüm bu güzelliklere gölge çeken bir şey var ki kitap boyunca zar zor dayandım. Okuduğum baskı her satırda onlarca yazım hatasına yer veriyordu. Sadeleştirmesi ve müdahalelerin çoğu yersiz, çoğu zaman da Mehmet Rauf'un dilini anlatımını kirletiyor. Bordo-siyah Yayınlarındandı benim okuduğum kitap. Ona denk gelmemenizi canı gönülden dilerim.

Bunların dışında Mehmet Rauf çoğu zaman ufak nüansları okuyucuya bırakıyor. Örneğin Fetih Naci'nin eleştirisinde dediği gibi bir yerden sonra Suad ile Necib birbirlerine siz yerine sen demeye başlıyor. Bir başka örnek ise Süreyya giderek daha çok yok oluyor kitapta. 

Aşk da kimi zaman bayağılaşan işaretler görülse de karakterlerin yeri, birbirlerine karşı durumu kitaba onlardan bir his katıyor. 

Kitapta tüm bu ilişki odağının dışında "memurluk" mesleğinin sekteleri, o zamanın modern toplumunda "büyük" ailenin artık bir sorun oluşu, evliliklerin noksan yanları sezilmektedir. Fakat kitabın genelinde olduğu gibi bunlara da çözüm yoktur. Sorunun içinde boğuşur dururuz. Bu boğuşma kimi zaman kitaba can verirken kimi zaman da kitaptaki düşünceleri veyahut olayları sekteye uğratır.

yine de 

Bugüne kadar bu kaliteyle kalabilmiş nadide eserlerden biri Eylül. Okuması, üzerine düşünmesi veyahut onu çözmeye çalışması ayrı keyifli. Okunmadan ölünürse yazık olacak kitaplardan.